خاتمه‌اى فراگير [ مهم بودن آموزش واجبات محسوس براى تودهء مردم ] به راستى آموزش واجبات محسوس براى تودهء مردم بسيار مهم است كه قرآن به بهترين شكل به آن پرداخته است . جز اين‌كه اين وظايف لازم علىرغم اين‌كه تعليمش هدف اصلى است ، يك موضوع واحدى ندارد . از اين‌رو ، قرآن كريم در كنار اين مسئلهء مهمّ عملى ، يك مسئلهء ديگرى را با طبيعت نظرى مورد توجّه خاص قرار داده است ، تا اين‌كه از ديدگاه ما يك انديشهء دقيقى از راه و روشى فراهم آورد كه شايستگى آن را داشته باشد تا بدان وسيله معناى اخلاق را تصوّر كنيم كه قاعدهء اخلاقى از كجا مىآيد ؟ و با چه شرايطى اين قواعد خود را فرض مىگرداند ؟ و چه نتايجى را موضع‌گيرى ما نسبت به قوانين اخلاقى در پى دارد ؟ و سرچشمه و اصلى كه بايد الهام‌بخش رفتار و سلوك ما باشد چيست ؟ . . . و با چه وسيله به فضيلت مىرسند ؟ پاىبندى ، مسئوليّت ، پاداش ، نيّت و تلاش ، اينها اركان اصلى هر نظريّهء اخلاقى مورد توجّه هواداران آن است . . . و البتّه كه ما اساس اين بحث را در قرآن ، به بررسى اين اجزاى ساختارى نظريّهء اخلاقى اختصاص داديم . بنابراين ؛ هم‌اكنون يك نگاه گذرا مىكنيم ، درحالىكه در نگاهى فراگير شامل همه نتايجى است كه بحثهاى ما بر آنها مىانجامد و در آيندهء نزديكى برخى از علايم مشخصه‌اى براى اين اخلاق را خواهيم ديد كه در نظر ما متجلّى خواهد شد و آنها علائمى است كه در خطوط ذيل ابراز مىداريم : اوّلا : به چه معنى و با چه معيارى ممكن است اخلاق قرآنى را دينى ناميد ؟ بدون ترديد اين معنى تنها به آن قواعدى كه اين اخلاق يگانه موضوع و ذاتى آن قواعد را تنظيم مىكند ، برنمىگردد ، يعنى روابط بين انسان و خداى تعالى ؛ زيرا ممكن است بر اين پاى